مسجد
مسجد نمونه و طراز اسلامي (با نگرش مذهبي ،فرهنگي،معماري)
مقدمه:
در تمام اديان آسماني معابدي است با نام هاي مسجد در اسلام،کليسا در مسيحيت،کنيسه در يهوديت،و...در اديان ديگر نظير زرتشت،آتشکده معبد آنهاست.اينک با توجه به اينکه در اسلام طبق فرمايش امام راحل مسجد سنگر است،اين مکان علاوه بر تقدس معنوي و عبادي آن،مرکز رهبري سياسي،اجتماعي و ارتباطات مردمي است که چيزي جداي از روحيه عبوديت نيست.
اسلام در طول تاريخ به مسجد اهميت زيادي داده است به طوري که فعاليت هاي مذهبي،فرهنگي مانند مبارزات پيامبر(ص)درصدر اسلام عليه مشرکين و مقابله با شيطان درون و بيرون که فلسفه محراب نيز همان است و اولين شهيد اين محراب اميرالمومنين(ع)در طول عمر شريفشان بوده است گوياي اين حقيقت است.در سالهاي اخيرنيز چهار شهيد والامقام محراب در مسجد شهيد مدني- شهيد اشرفي اصفهاني- شهيد صدوقي و شهيد آيت ا...دستغيب شيرازي مي باشد.
با گذشت 15 قرن از اسلام هم اکنون نيز دشمنان اين آيين الهي مسجد و نيروي ايماني مسلمانان را هدف توطئه خود قرار داده اند که در اين مقاله به ابعاد گوناگون اين واژه مقدس و ارزشمند آن و وظايف اهالي مسجد در عرصه هاي مذهبي و فرهنگي و هنري اشاره مي کنيم.
مسجد در لغت:
مسجد از ريشه ي ((سجد))به معناي پيشاني است که براي سجده رفتن مهر روي آن قرار مي گيرد.همچنين حالت متواضعانه را شامل مي شود و به اين محل نماز خانه مي گويند.1
مسجد محل عبادت مسلمانان خانه خدا2 معرفي شده است و به علت اينکه سجده نمود کامل عبادت است،اين نام انتخاب شده است.که نبايد محل کسب و تجارت و جهت امور دنيوي قرار گيرد.
در ادبيات کهن مسجد را در اصل مزگت به معناي معبد دانسته شده است.و در جهان اسلام 4 مسجد از اهميت ويژه اي برخوردار است و اين مکانها شامل مسجدالحرام،مسجد النبي،مسجد کوفه و حرم امام حسين(ع)مي باشد.
مسجد الحرام در توسعه بيش از168-16متر مربع است و همين مساله سبب تاسيس شهر مکه در سال17هجري شده است و يک نماز از صد نماز در غير آن با فضيلت تر شمرده شده است.
مسجد در قرآن:
ريشه مسجد با مشتقاتش 62 مرتبه در قرآن کريم بکاررفته است که لفظ مسجدالحرام(کعبه معظمه)14مورد آن را شامل مي شودو28مرتبه با ترکيب مسجد مي باشد.3
از ديدگاه قرآن کريم مساجد به خدا اضافه شده و اين نشاندهنده اينست که از لحاظ ارزش مکاني يکسان است و تفرقه و اختلافات مومنان بين مساجد بايد کنار گذاشته شود مگر مساجد ضرار ومساجد ويژه که ادله قطعي بر آنها داريم.نمونه اين بحث اين آيه است.
(و اقيموا وجوهلکم عند کل مسجد و ادعوهمخلصين له الدين)4
((و او هر مسجدي رو کنيد و به عبادت بپردازيد و خالصانه در دين خود خدا را بخوانيد.))
اما بنيان برخي مساجد بر اساس تقوا ساخته شده است و مانند برخي مثل يزيديان که 4 مسجد بعد از عاشورا به شکرانه اين جريان ساختند،نيست بلکه در راستاي دين حقيقي که پيروي از قرآن و اهل بيت(ع) است گام برداشته شده است.اين گونه مساجد در قرآن کريم داراي شايستگي شناخته شده است.لمسجداسس علي التقوي من اول يوم احق ان تقوم منه فيه رجال يحيون ان تطهرواولله يحب للمطهرين.5
((آن مسجد که از نخستين روزهاي آن بر اساس تقوا بنيان گذاشته شود شايسته تر است که در آن عبادت کنيد زيرا در آنجا کساني هستند که دوست دارند پاکيزه و تزکيه شوند و خدا پاکان را دوست دارد.))
از جمله مساجدي که بناي آن بر اساس نا پاکي است و قرآن به ضرار 6معرفي نموده،مساجدي است که توسط معاويه و دشمنان اهل بيت(ع) ساخته شده و علنا به لعن اميرالمومنين علي(ع)مي پرداختند،اين مساجد در جهت کفر وتفرقه افکني و توطئه و تخريب اسلام حقيقي بنا نهاده شده است.
مسجد و تبليغ دين:
مسجد کانون تبليغات ديني است و از همان ابتدا مبلغان و مروجان و علماي اسلام به اين امر مهم در مسجد اقدام نموده اند،مانند:تبليغات پيامبراکرم(ص)در مسجدالنبي و آموزشهاي ديني در مسجددر زمان حضرت علي(ع)وسخنرانيهاي ائمه اطهار(ع)وعلماي دين در منا بر مساجد تا کنون.
قرآن کريم کساني را که به خدا و روز قيامت ايمان دارند اقامه نماز مي کنند و زکات مي پردازند و از کسي غير خدا نمي ترسند هدايت يافتگان و آبادکنندگان مساجد مي داند7 و نمونه کامل آن امامان جماعت و مبلغان ديني است که بايد شرائطي از اين قبيل داشته باشند.
بايد توجه داشت که مانع شدن در مسجد مانند اختلافات بين مردم و مسئولين مسجد و برخورد نا مناسب نمازگزاران با افراد غير مسجدي،مشمول اين آيه شريفه قرار مي گيرند((و من اظلم ممن منع مساجدا-ان يذکرينها اسم و سسعي في خرابها))8((و چه کسي ستمکارتر از آن است که مانع ذکر الهي در مساجد الهي شوند و تلاش در تخريب آنجا نمايد.))خواهند شد.
حاجي نوري نقل مي کند.يکي از طلاب نجف مي گويد، در ايام جواني از کوير به خراسان رفتم.در دهاتي از نيشابور اقامت کردم.خطيبي قبل از منبر رفتن،توسط خادم مقداري سنگ آوردند به سخنران دا و آن را به مستمعين پرتاب کرد و گفت:تنها راه گرياندن بر امام حسين(ع)همين روش است.9و گمان مي کرد هدف وسيله را توجيه مي کند و خود مانعي براي مسجد قلمداد مي گردد.
مسجد درروايات اسلامي:
احاديث شيعه و سني در اين خصوص اختلاف چنداني با هم ندارند.اقامه نماز که مهمترين عمل در آنجا است را تاکيد مي کنند.پيامبر اکرم(ص)بنا نمودن مسجد را يکي از هفت مورد داراي اجر اخروي و با قيات صالحات معرفي کرده است.10اين مساله اهميتمسجد را مضاعف ساخته است و همچنين مامن پيامبران گذشته بوده است.همچنانکه حضرت زکريا با شنيدن قصه کربلا تا 3 روز از مسجد خارج نشده اند و برنامه اعتکاف ريشه تاريخي پيدا کرده است.
در باب ورود به مسجد پيامبر (ص)مي فرمودند اللهم افتح لي ابواب رحمتک و هنگام خروج دعاي اللهم افتح لي ابواب رزقک 11را قراءتفرمودند.مساجد خانه هاي خداوند من و بهترين مکان در زمين و بنيان بهشت در مسجد و اينکه مسجد از جمله مواردي که روز قيامت شکايت مي کند و هتک حرمت کننده مسجد ملعون است،از جمله مواردي است که در اين خصوص در روايات اسلامي تبيين شده است.
عوامل انساني و مذهبي در مسجد:
مهمترين بحث اين مقاله عامل انساني در مسجد است که باعث روح دادن به مسجد است.زيرا فعاليت هايي چون اقامه نماز-تشکيل انجمن هاي اسلامي مثل پايگاه مقاومت بسيج،کانونهاي فرهنگي،کتابخانه،طرح هاي کلاس هاي تابستاني و فعاليت هاي سياسي و مذهبي باعث زنده کردن مسجد است و الا دروديواربه خودي خود ارزش سعادت براي بشر ندارد از جمله فعاليت هاي سياسي،مذهبي،مبارزات سيد جمال الدين اسد آبادي عليه شاه در مسجد امام (ره)و حرکت امام خميني(ره)از مسجد و حوزه مقابل نظام شاهنشاهي و طاغوت است.
از ارکان طراز مسجد نمونه اسلامي نقش امام جماعت و هيات امناست که بايد اين ويژگي ها را دارا باشد؛ثابت بودن و حضور در مسجد،توانايي علمي،نظم بيان ساده و شيوا،ابتکار و خلاقيت و روانشناسي،دوستي با جوانان و نوجوانان،احترام و تواضع،آراستگي ظاهري،توانايي جسمي،دارا بودن دانش لازم،درک موقعيت سني جوانان،تهيه امکانات مالي،فضاي مناسب و ظواهرخوب و آراسته،نظافت مسجد،وسايل صوتي و گرمازا و سرمازا-تصميم گيري ها،سعي صدر،هماهنگي بين يکديگر،امکانات فرهنگي ورزشي،استفاده از افراد خوش صدا جهت انجام برنامه ها،علاقه به کار ، تقسيم کارها،تامين بودجه،برخورد خوب با مردم12،در بحث تربيتي اسلامي در مسجد ابتدا بايد مباني اسلامي اعم از اصول و فروع دين و همچنين اصول تربيتي در بخش امر و نهي و موعظه و سپس روشهاي بکارگيري تربيتي در قالب هاي جذاب مثل پرسش و پاسخ با جايزه نمايش دادن و...انجام گيرد.
خصوصيات روحي جوانان براي جذب به مسجدمثل:برتري جويي،حقيقت طلبي، ميل رسيدن به لذت و هيجان طلبي و استقلال طلبي و هويت شناسي،توسط مبلغ بايد ملاحظه گردد و توسط مبلغ بايدملاحضه گردد وبه وسيله نصيحت و شناساندن فلسفه نمازو ديگرشرايع دين،تمرين عملي از ساده و به تدريج از سنين کم تر و انتخاب صحيح دوستان و توجه به نقش والدين مي تواند در مسيرمبلغ ديني در مسجد موثر باشد.
آمار نشان مي دهد.مساجد در ايران حدود70هزار است و در دانشگاه ها 2500مسجد است که توسط1800امام جماعت اداره مي شود.و83درصد مي گويند نماز مي خوانيم و 60 درصد در مساجد مي خوانند.اين ارقام نشان دهنده ي توجه به مسئولين به امر مسجد و مبلغ ديني است اما تبليغ آگاهانه ،خالصانه،دلسوزانه،با بصيرت توسط مبلغان اثرات مثبتي براي گسترش مذهب خواهد داشت.قرآن کريم ورود به مسجد را همراه با بهترين و زيبا ترين شکل توسط اهل ايمان توصيف مي کند که بهترين پوشش با بهترين گفتارو رفتار و با وقار و توجهحضور قلب و خشوع همراه گردد.
((يا بني آدم خذوا زينتکم عند کل مسجد))13((اي انسان در هر مسجدي زينت خود را به همراه داشته باشيد)).اين توجه ظاهري و باطني به هنگام دخول به مسجد نشاندهنده روحيه بندگي انسان و اينکه اگر بحث سياسي،اجتماعي،فرهنگي،تحصيلي،خانوادگي و اقتصادي مي گردد در دايره دين مبين اسلام عرضه گردد و اين چنين مسجد جامعه را اصلاح مي کند و جايي مي شود که مي تواند در افکارورفتار مردم پالايش حق جويي و بر اساس دستورات اسلامي پياده شود.
مساجد خانه نور و سرور است تجلي گاه ميعاد حضور است
مسجد در فرهنگ اسلامي:
در فرهنگ شيعه هنگام ظهور امام زمان(ع)مناره ها و اتاقهاي مساجد ويران مي گردد و مسجد سهله محل زندگي و مسجد کوفه محل حکومت و قضاوت ايشان است.همچنين ايشان مسجد الحرام و مسجدالرسول را از نو اقامه مي کند.14اين مساله نشانه ظهور درسهله در طول اسلام بوده است.
از نشانه هاي تمدن و فرهنگ مسجد در اسلام تعامل با مسيحيت است که پيامبر(ص)در مسير گسترش اسلام در سرزمين هاي غير عرب نيزبه تبلغ پرداخت و هنگام ليله المعراج از مسجد الحرام(قبله مسلمين)به مسجد الاقصي(قبله مسيحيان)به معراج رفتند.15
تعامل ايشان با اهل کتاب مکر را در قران کريم نيز بيان شده است اما علي رغم سختي هاي ائمه معصومين (ع) و شيعيان در 654 ه مسجد النبي هجرات مقدسه دچار اتش سوزي از سوي مشرکين شد.به طوري که سقف هاي ان فرو ريخت.16
از جمله مساجد قرن اول و دوم مسجد النبي (5هجري)جامع کوفه (17هجري) مسجد جامع قسطاط (جامع عمر)جامع بصره (14هجري)جامع منصوردر بغداد(146هجري)جامع اعظم درقرطبه (170هجري)را مي توان نام برد.اما امروزه اغلب محل عبادت است و کمتر از مسائل علمي وسياسي انچنان که در قرون اوليه اسلام بوده در مساجد مشاهده مي شود.
نقش هنر معماري در مسجد:
در اين خصوص همين بس که در احکام مسجد تزئينات غير طلا و انچه مورد خرابي مي شود پسنديده است و در قف ان ابتدا بايد به تعمير پرداخت.17در سدر اسلام نيز به مسئله معمار مسجد و بناي ان اهميت داده شده همچنان که پيامبر و يارانش از مدينه به تبوک 20 مسجد را بنيان کردند.18
مسجد عالي ترين جلوه معماري و هنر در ايران خصوصا در اصفهان به نمايش گذاشته است که از دير باز جاذب دلهاي حق پرست بوده است همانطور که مي دانيم زيبايي امري خطري است در بين نقوش مسجد،محراب محل هنر پردازي بيشتري بوده است که راس مسجد است در مراکش محراب با گره چين چوبين ، در سوريه و عراق با مرمر کنده کاري شده و شباک کاري و در ايران با کاشي هاي شفاف در بر دارند ايات قران است.مناره و برج از ديگر اماکن جلوه گر مساجد است از جمله مساجد جامع شهرهاست که صداي اذان به بلنداي اسمان شنيده ميشود.از جمله مساجد نمونه با نگرش هنر معماري در ايران،مسجد کبود تبريز است و در ضلع شمالي خيابان امام(ره)شهر تبريز واقع شده است.اين بنا به عمرات مظفريه معروف است.در قرن7هجري به دست جهانشاه ساخته شد و داراي بازديد کننندگان زيادي از جهان مي باشد .
بنايي با کاشي هاي زيبا و گنبد هاي عالي با نوشته هاي زيبا در و ديوار ان و طاقهايي در حياط با حوض بزرگي براي وضو ساخته شده است و امروزه گنبد فيروزه ايي ان مرمت شده است نقوش زيبايي از اسماء حسنه در طاقچه هاي اطراف مسجد ساخته شده است.19
هنر به دو نوع شهوي وشهودي تقسيم مي شود اگر هنر در خدمت شهوت ونفس سرکش قرار گيرد مخرب است ولي اگر منشاء شهود و معرفت قرار گيرد بسيار پر ارزش است.
اين نوع هنر به روح معرفت جان مي دهد و انسان را شيفته حق مي کند بنابراين نقوش،رنگها،خط هاي قديمي و منبرها و کاشي ها،گلدسته ها ،محراب،گنبد وستون ها وغيره نماد پيامهايي عميق درون انسان مومن پديد مي اورد و روح پرستش را بياد مي اورد و به طور مثال:مسجد تاج محل در هند که هنر اسلامي را به رخ ميکشاند اين اصل هنر در اسلام با توجه به نداي فطرت ادمي و جمله معروف ان ا....جميع و يحب الجمال وايه خذوزنتکم عند کل مسجد تاييد مي گردد و هنر اسلامي نه تنها در ايران بلکه در کشورهاي عربي واسپانيا-سمرقند- استانبول بروز وظهور زيادي دارد.
در اين وبگاه مطالبي با موضوعات اعتقادي، پژوهشي، فرهنگي، آموزشي، سياسي، پاسخ به شبهات، مشاوره و ... قرار مي گيرد.