خصوصيات و صفات كارگزاران حضرت علي (عليه السلام )
سزاوارترين مردم به اين امر (خلافت و زمامداري) کسي است که تواناترين آنها بر اجراي امور و داناترين به فرمان خداوند در فهم مسائل باشد»
4- تجربه کاري
5- شايستگي و کفايت
6- داشتن پشتکار و دوري از تنبلي
سستي در انجام دادن امور موجب زير پا گذاشتن حق و عدم اجراي به موقع کارها و تضييع حقوق مردمان است. کندي در کارها فرصت هاي خير و غير قابل بازگشت را از بين مي برد و به هيچ وجه نبايد در گردش امور سستي و کندي و کاهلي راه يابد و اين امر بايد با دقت هاي لازم عجين و همراه شود. اميرالمومنين علي(ع) چنين سفارش کرده اند: «در کارهاي خود بر افراد سست و تنبل تکيه مکن»
7- تند ذهني و داشتن حافظه قوي
مدير و مسئول بايد داراي حافظه قوي و ذهني توانمند باشد تا پرداختن به يک مسئله او را از ساير مسائل غافل نکند و پيچيدگي و حجم کارها، او را به فراموشي و اشتباه نياندازد. حضرت علي ( ع) در نامه به مالک اشتر چنين فرموده است: «کسي را برگزين که در رساندن نامه کارگزارانت به تو يا رساندن پاسخ هاي تو به آنان کوتاهي نکند و در آنچه براي تو مي ستاند يا از طرف تو به آنان تحويل مي دهد، فراموشکار نباشد».
8- داشتن قدرت تشخيص و تجزيه و تحليل
امام علي(ع) در انتخاب مديران کشور، به مهارت ادراکي و تشخيص و تجزيه و تحليل مسائل آنان توجه کامل داشت و مديراني را بر مي گزيد که در بحران هاي پيش آمده خود راه حل مناسب را بيابند. لذا در معرفي مالک اشتر به ديگر فرماندهان نظامي به مهارت ادراکي و تشخيص و تجربه و تحليل مسائل توسط مالک اشتر، اشاره مي فرمايد: «من مالک اشتر پسر حارث را بر شما و سپاهياني که تحت امر شما هستند فرماندهي دادم، گفته او را بشنويد و از فرمان او اطاعت کنيد او را مانند زره و سپر نگهبان خود برگزينيد زيرا که مالک نه سستي به خرج داده و نه دچار لغزش مي شود، نه در آنجايي که شتاب لازم است کندي دارد و نه آنجا که کندي پسنديده است، شتاب مي گيرد»
9- بلندي همت
هر چه انسان از همت والاتري برخوردار باشد، فعاليت و کارهاي بيشتر و چشمگيرتري انجام مي دهد و کار گزار بلند همت در کارها و مسئوليت هايي که بر عهده گرفته است، بسيار موفقتر از دون همتّان مي باشد
10- استقامت در برابر مشکلات
11- قاطعيت
قاطعيت و پرهيز از شک و ترديد از لوازم و شرايط اصلي موفقيت مدير است و پس از بررسي جوانب مختلف قضيه و مشورت با صاحب نظران، قاطعيت در اجراي تصميم و اجراي آن ضرورت دارد. دو دلي و عدم قاطعيت مدير باعث مي شود که ترديد و ابهام و سردرگمي در همه بدنه سازمان سرايت کرده و کارها در زمان مناسب به انجام نرسد و سازمان به اهداف مورد نظر نرسد.
13- شجاعت
14- پرهیز از خشم و غضب
از دیگر ویژگی های حاکم، اعتدال او در رفتار با مردم است؛ یعنی کنترل خشم و غضب و دست و زبان خود و این که به خاطر قدرت حاکمیت، به دیگران تعدی و تجاوز نکند. در این مورد در نامه خود به حارث همدانی می گوید: «خشم را فرو نشان و به هنگام قدرت ببخش و به هنگام خشم فروتن باش و در حکومت مدارا کن تا آینده خوبی داشته باشی» در همین زمینه در نامه به مالک اشتر می فرماید: «باد غرورت، جوشش خشمت، تجاوز دستت و تندی زبانت را در اختیار خودگیر و با پرهیز از شتابزدگی و فرو خوردن خشم، خود را آرامش ده تا خشم تو فرو نشیند و اختیار نفس در دست تو باشد، و تو بر نفس مسلط نخواهی شد مگر با یاد فراوان قیامت و بازگشت به سوی خدا» پس کنترل حاکم بر صفات شیطانی نفس، از جمله خشم و غضب، یکی دیگر از ویژگی های او می باشد.
15- مخالف ظلم و حامی عدل و انصاف بودن
16- انجام اعمال نیک
یکی دیگر از مصادیق حسن شهرت حاکم و زمامدار، استمرار وی به انجام عمل نیک است و از جمله مصادیق آن کمک به مستمندان، فقرا و نیازمندان جامعه می باشد که امام علیه السلام ، آن را از وظایف مستقیم حاکم می داند و در این مورد به مالک می فرماید: «ای مالک در بعضی کارها باید مستقیما خودت دخالت کنی؛ آن کارهایی که بدون واسطه باید خودت آن ها را انجام دهی یکی رسیدن به امور مستضعفان است. در گوشه و کنار این کشور اسلام، افرادی هستند معلول، یتیمانی هستند که پدرشان در جبهه کشته شده، بیوه زنانی هستند که بی سرپرست مانده اند و افرادی هستند که از کار افتاده اند.»
17- تقسیم پست ها بر اساس لیاقت و شایستگی
یکی از اهداف اساسی اسلام، برقرار کردن عدل و قسط در جامعه اسلامی است. در حكومت اسلامی، پُستها باید بر اساس شایستگیتقسیم شود و كارگزاران حكومت اسلامی از میان شایستهترین و خدمتگزارترین افراد انتخاب شوند.
18- حسن سابقه
علی(ع) معاویه را به خاطر سوء سابقهاش مورد سرزنش قرار داده فرمود تو لیاقترهبری را نداری: «و متی کنتم یا معاویه ساسه الرعیه و ولاه امر الامه بغیر قدمسابق و لا شرف باسق» با توجه به ویژگی فوق است، که علی(ع) مالکاشتر را مخاطبقرار داده فرمود: «ان شر وزرائک من کان للاشرار قبلک وزیرا و من شرکهم فی الاثامفلا یکونن لک بطانه فانهم اعوان الاثمه و اخوان الظلمه و انت واجد منهم خیر خلفممن له مثل آرائهم و نفاذهم و لیس علیه مثل آصارهم و اوزارهم، و آثامهم … اولئک اخف علیک مونه و احسن لک معونه …» بدترین وزرای تو کسانی هستند کهبرای جنایتکاران پیشین وزارت نموده و یا شریک جنایاتشان بودهاند، پس نبایداینان از یاران نزدیک تو باشند، آنها همکاران گنهکاران و برادران ستمکارانند،در حالی که تو میتوانی جانشینان خوبی برای آنها بیابی، از کسانی که از نظر فکرو نفوذ کمتر از آنان نیستند، اما بار گناهان آنها را به دوش نمیکشند، هزینه اینافراد بر تو سبکتر و همکاریشان با تو بهتر است.
- پاکي و صلاحيت خانوادگي
20- امانتداری
هر کس در هر جايگاه و مرتبه مديريتي، امانتدار مردمان است و بايد اموال و حيثيت و شرافت ايشان را پاسداري کند. امام علي(ع) به مالک اشتر در اين باره سفارش مي کند که درباره اشخاصي که مي خواهد برگزيند بدين امر توجه نمايد و با بررسي سوابق و عملکرد گذشته شان ببيند آيا اهل امانتداري بوده اند يا خير.
امیر مؤمنان على (علیه السلام) در این زمینه به مالک دستور مى دهد:
«از این که به مردم وعده دهى و به انجام کارى متعهد شوى و سپس تخلّف کنى، بپرهیز، چون خُلف وعده و پیمان شکنى موجب خشم خدا و خلق است»
21- مشورت
از دیدگاه علی(ع) نیز مشورت و بهرهگیری از تجربیات دیگران از اهمیت ویژهایبرخوردار است. چنانکه آن حضرت از تجربه به عنوان علم جدید یاد کرده است و ازمشورت به عنوان مهمترین پشتیبان «و فی التجارب علم مستانف»: «لا ظهیرکالمشاوره»
23- طرد چاپلوس و سخن چين
يکي از مواردي که باعث لغزش مديران مي شود، سخن چيني و بدگويي سخن چينان مي باشد و اگر مديري به اين سخن چيني ها اهميت دهد و بدون توجه به صحت و سقم آنها، اقدام به تصميم گيري نمايد، ممکن است عواقب جبران ناپذيري داشته باشد. حضرت علي(ع) در اين مورد مي فرمايند:
«در قبول سخن بدگويان شتاب مکن که سخن چين فريبنده است گرچه در جامه خير خواهان درآيد».
24- گذشت و پرهیز از انتقام جویی
«از مردم گره هر کینه را بگشا و از خود رشته هر انتقام و بازخواستی را جدا کن.»
ب- روش برخورد با مردم
1-مهربانی با مردم
2- سخاوت و بخششگری
3-خوش بيني نسبت به ديگران
4- عیب پوشي و پرهيز از عيب جويي
5- پرهیز از منّت گذاری و امتیاز بر مردم
6- محبت و دلسوزی نسبت به فقرا
7- فروتنی و تواضع حاکم نسبت به مردم
8- صداقت با مردم و قانون مداری با آن ها
9- پرهیز از فاصله گرفتن از مردم و تشریفات
10 ـ گذشت و پرهیز از انتقام جویی
11- دیر خشم بودن
12- مبارزه با مظاهر فساد در جامعه
منابع
raqeb.ir/pdf/.../khososiat-va-sharayet-kargozaran.pdf
کتب:
1- دلشاد تهرانی؛ مصطفی، دولت آفتاب، اندیشه سیاسی و سیره حکومتی امام علی(ع)، تهران، انتشارات دریا، 1379
2- ذاکری؛ علی اکبر، مدیریت و سیاست، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1380
3- فاضل لنکرانی؛ محمد، آیین کشورداری از دیدگاه امام علی علیه السلام، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ هفتم، 1379
4- نهج البلاغه؛ ترجمه محمد دشتی، موسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمومنین، تابستان 1384، نامه53
5- نهج البلاغه، فیض الاسلام، ص996-999
مقالات:
1- بصیری؛ محمدعلی، ویژگی های حاکم در سیره نظری و عملی امام علی(ع)، مجله هنری دینی، شماره9، 1389
2- رحمانی؛ محمد، ملاک های گزینش کارگزاران در حکومت علوی، مجله حکومت اسلامی، 18، 214:1379
3- سیادت؛ سید علی، بررسی ویژگی های مدیران و مهمترین راهکارهای اجرایی در ایجاد انگیزه و کارایی در کارکنان از دیدگاه
امام علی(ع)، مجله دانشکده علوم انسانی، سال چهاردهم، شماره60، 1385
4- قسمتی از بیانات مقام معظم رهبری؛ مباحث و مقالات کنگره بین المللی نهج البلاغه، بنیاد نهج البلاغه، 1368
5- نصیری؛ علی، سیره سیاسی امام علی علیه السلام، مجله حکومت اسلامی، 31، 157:1384
سایت ها:
الف) سایت جامع پروتال اهل بیت: (عناوین مقالات استفاده شده از سایت مذکور)
1- آقاجانی؛ آرش، تبیین ویژگی های مدیران از دیدگاه حضرت علی(ع)
2- احسانی؛ محمد، معیارهای انتخاب کارگزاران در سیره ی امام علی(ع)
3- جعفری؛ محمدتقی، سیاست و علی(ع)
4- ذاکری؛ علی اکبر، اصلاح ساختار اداری در حکومت علوی
5- هادیان؛ الهه، اصول و شیوه های حکومت اسلامی در آینه کلام امام علی(ع)
دانشجو : هدى هفت جواهريان
درس تاريخ تحليلى صدر اسلام
در اين وبگاه مطالبي با موضوعات اعتقادي، پژوهشي، فرهنگي، آموزشي، سياسي، پاسخ به شبهات، مشاوره و ... قرار مي گيرد.